Wanda Traczyk-Stawska zmarła 18 sierpnia 2026 roku w Warszawie w wieku 99 lat. Była żołnierką Armii Krajowej, uczestniczką Powstania Warszawskiego, psycholożką, nauczycielką i działaczką społeczną, która przez dziesięciolecia walczyła o godne upamiętnienie cywilnych ofiar oraz powstańców. Datę śmierci potwierdza Muzeum Powstania Warszawskiego.
Dla wielu osób Wanda Traczyk-Stawska była jednym z najbardziej rozpoznawalnych żyjących świadków Warszawy 1944 roku. auraposter.pl przedstawia jej drogę od nastoletniej konspiratorki po osobę, dzięki której pamięć o Cmentarzu Powstańców Warszawy i jego bezimiennych ofiarach wróciła do publicznej świadomości.
Jej życiorys nie skończył się wraz z wojną: przez kolejne osiem dekad wykonywała zadanie, które sama traktowała jak dalszy ciąg służby.
Kim była Wanda Traczyk-Stawska
Odpowiedź na pytanie kim była Wanda Traczyk-Stawska zaczyna się w przedwojennej Warszawie. Urodziła się 7 kwietnia 1927 roku, a jej rodzicami byli Szczepan Traczyk i Bronisława z domu Donica. W okresie okupacji używała pseudonimów „Pączek” i „Atma”.
Już jako nastolatka włączyła się w działalność konspiracyjną. Od 1942 roku działała w Szarych Szeregach, uczestnicząc między innymi w małym sabotażu oraz akcji „N”, prowadzonej w ramach walki informacyjnej polskiego podziemia przeciwko niemieckiemu okupantowi.
Jej życiorys można podzielić na kilka wyraźnych etapów:
- działalność w Szarych Szeregach podczas okupacji;
- walka z bronią w ręku w Powstaniu Warszawskim;
- niemiecka niewola po kapitulacji;
- studia psychologiczne po wojnie;
- wieloletnia praca pedagogiczna;
- poszukiwanie mogił powstańczych i działalność na rzecz Cmentarza Powstańców Warszawy;
- aktywność społeczna i edukacyjna prowadzona do ostatnich lat życia.
W podobnym biograficznym formacie auraposter.pl opisywał wcześniej także dorobek aktora Andrzeja Beya-Zaborskiego oraz życie i role Ireny Dudzińskiej.
Wanda Traczyk-Stawska w Powstaniu Warszawskim
Fraza Wanda Traczyk-Stawska Powstanie Warszawskie prowadzi do najważniejszego wojennego rozdziału jej biografii. W sierpniu 1944 roku miała zaledwie 17 lat i służyła jako strzelec oraz łączniczka w Oddziale Osłonowym Wojskowych Zakładów Wydawniczych Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.
Jej oddział walczył w Śródmieściu Północnym, na Powiślu oraz w Śródmieściu Południowym. 6 września została ciężko ranna na ulicy Smolnej, a za służbę podczas powstania otrzymała Krzyż Walecznych.
Muzeum Powstania Warszawskiego zachowało obszerne nagrania jej wspomnień. Traczyk-Stawska podkreślała w nich, że w oddziale wykonywała oba zadania: przekazywała meldunki i walczyła jako strzelec.
Pseudonim „Pączek” należał do siedemnastoletniej dziewczyny, ale obowiązki, które wykonywała, były obowiązkami regularnego żołnierza podziemnej armii.
Niewola i życie po zakończeniu wojny
Po kapitulacji Powstania Warszawskiego Wanda Traczyk-Stawska dostała się do niemieckiej niewoli. Przebywała kolejno w kilku obozach jenieckich, między innymi w Lamsdorf, Zeithain, Altenburgu i Oberlangen. Obóz Oberlangen został wyzwolony 12 kwietnia 1945 roku przez żołnierzy 1. Dywizji Pancernej generała Stanisława Maczka.
Po powrocie do Polski ukończyła psychologię na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała następnie jako nauczycielka, między innymi z dziećmi z niepełnosprawnościami, pozostając w szkolnictwie specjalnym do końca lat 70.
W kwietniu 2026 roku, zaledwie kilka miesięcy przed śmiercią, otrzymała Medal Komisji Edukacji Narodowej. Ministerstwo Edukacji podkreśliło wtedy jej wieloletnią pracę pedagogiczną, szacunek dla podmiotowości ucznia i przekazywanie młodzieży wiedzy historycznej opartej na świadectwie.
| Etap życia | Najważniejsze fakty |
|---|---|
| 1927 | Urodziła się w Warszawie |
| 1942-1944 | Działała w Szarych Szeregach i konspiracji |
| 1944 | Walczyła jako strzelec i łączniczka w Powstaniu Warszawskim |
| 1944-1945 | Przebywała w niemieckiej niewoli |
| Po 1945 | Ukończyła psychologię i pracowała jako nauczycielka |
| Od 1947 | Zajmowała się poszukiwaniem mogił i pamięcią o poległych |
| 2017 | Została Honorową Obywatelką Warszawy |
| 2024 | Otrzymała Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” |
| 2026 | Otrzymała Medal Komisji Edukacji Narodowej i zmarła 18 sierpnia |
Dlaczego Cmentarz Powstańców Warszawy był dla niej tak ważny
Najważniejszy powojenny rozdział, jaki zawiera Wanda Traczyk-Stawska biografia, dotyczy pamięci o poległych. Już od 1947 roku zajmowała się poszukiwaniem mogił powstańczych, a później została przewodniczącą Społecznego Komitetu ds. Cmentarza Powstańców Warszawy.
Przez dziesięciolecia zabiegała o to, aby osoby pochowane na warszawskiej Woli odzyskały nazwiska i należne miejsce w historii miasta. Jej starania doprowadziły również do powstania Izby Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy, otwartej w 2022 roku jako oddział Muzeum Warszawy.
„Mam znaleźć kolegów, zadbać o to, żeby mieli tam swoje nazwiska”, – mówiła Wanda Traczyk-Stawska o zadaniu, które otrzymała od dowódców.
Nie koncentrowała pamięci wyłącznie na żołnierzach. Szczególnie mocno przypominała o cywilnych mieszkańcach stolicy, którzy ginęli w egzekucjach, pod gruzami i podczas walk. Misję stworzonej z jej inicjatywy Izby Pamięci określano jako przywracanie konkretnym ofiarom nazwisk, historii i indywidualnej tożsamości.
„Tutaj wielka historia spotyka się z historią prywatną”, – mówiła Karolina Ziębińska-Lewandowska, ówczesna dyrektorka Muzeum Warszawy, opisując znaczenie odzyskiwania historii konkretnych osób.
Właśnie dzięki tej pracy Cmentarz Powstańców Warszawy przestał być dla niej wyłącznie nekropolią, a stał się miejscem przywracania nazwisk ludziom ukrytym wcześniej za wielkimi liczbami.
Odznaczenia i wyróżnienia Wandy Traczyk-Stawskiej
Hasło Wanda Traczyk-Stawska Pączek kojarzy się przede wszystkim z okresem wojennym, ale lista jej wyróżnień obejmuje także dziesięciolecia pracy społecznej. Muzeum Powstania Warszawskiego wymienia w jej biogramie odznaczenia polskie, niemieckie oraz wyróżnienia przyznane przez Warszawę i Mazowsze.
Otrzymała między innymi:
- Krzyż Walecznych;
- Krzyż Armii Krajowej;
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;
- Krzyż Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec;
- tytuł Honorowej Obywatelki m.st. Warszawy;
- Odznakę Honorową „Zasłużony dla Mazowsza”;
- Order Uśmiechu;
- Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej”;
- Medal Komisji Edukacji Narodowej.
W 2024 roku Ministerstwo Kultury wyróżniło ją Medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” właśnie za wieloletnie działania związane z Cmentarzem Powstańców Warszawy i zachowaniem pamięci o ofiarach.
„To Pani codzienna, niestrudzona praca (…) sprawiają, że pamięć o naszej historii nie zanika”, – mówiła minister kultury Hanna Wróblewska podczas wręczenia medalu.
Za co Wanda Traczyk-Stawska zostanie zapamiętana
Jej publiczna działalność nie ograniczała się do rocznic Powstania Warszawskiego. W ostatnich latach zabierała głos w obronie praw osób z niepełnosprawnościami, praw kobiet, praw człowieka i zasad demokratycznych, a po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji apelowała o pomoc dla Ukrainy.
Jednocześnie konsekwentnie przestrzegała przed wojną i jej skutkami dla ludności cywilnej. Izba Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy opisuje jej przesłanie jako „wołanie o pokój” i przypominanie o cenie konfliktów zbrojnych dla zwykłych mieszkańców.
Najtrwalsze elementy jej spuścizny to:
- bezpośrednie świadectwo walki w Powstaniu Warszawskim;
- dziesięciolecia pracy na rzecz pamięci o poległych i cywilach;
- doprowadzenie do powstania Izby Pamięci na Woli;
- działalność pedagogiczna i praca z dziećmi z niepełnosprawnościami;
- przekazywanie młodym ludziom historii przez osobiste spotkania;
- publiczne przypominanie o godności człowieka, odpowiedzialności i wartości pokoju.
Zapamiętana zostanie nie tylko jako osoba, która przeżyła historię, lecz także jako ktoś, kto przez całe życie pilnował, aby historia innych nie została wymazana.
Informacja Wanda Traczyk-Stawska nie żyje zamyka jej osobistą biografię, ale nie zamyka dzieła, któremu poświęciła większość powojennego życia. Pozostają nagrane wspomnienia w archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego, Cmentarz Powstańców Warszawy, Izba Pamięci oraz tysiące nazwisk, o których obecność w przestrzeni publicznej zabiegała przez dziesięciolecia.
Czytaj także: Irena Dudzińska nie żyje. Biografia, kariera i najważniejsze role aktorki.
